Αβλάβεια και ζωή
Σε προηγούμενο θέμα αναφέρθηκα στην αβλάβεια ως μια αναγκαία ιδιότητα για τη συνύπαρξη-συμβίωση. Τι είναι λοιπόν η αβλάβεια;
Προσωπικά στην αβλάβεια δε θα έδινα ένα παθητικό χαρακτήρα. Για παράδειγμα: δεν μπορεί να είσαι αβλαβής αν ζώντας σ' ένα ναζιστικό καθεστώς ή σε μια έκφραση ρατσιστικών φράσεων μένεις απαθής. Τότε αφήνεις με την παθητικότητά σου έδαφος στην εξέλιξη και γιγαντοποίηση του τέρατος αυτού που θα θυματοποιήσει στο τέλος χιλιάδες αθώων.
Η προσπάθεια να είσαι αβλαβής δε σημαίνει αδράνεια λοιπόν. Είναι ιδιαίτερα ενεργητικός όρος αφού απαιτεί διαρκή στοχασμό. Αλλά και κάτι ακόμα σπουδαιότερο. Προσπαθώντας αν είσαι αβλαβής δε σημαίνει ότι κάθε σου πράξη καταλήγει και να είναι αβλαβής για τους άλλους. Σε βάζει όμως σ' ένα κλίμα εξόδου από την εγωκεντρική μας αντίληψη.
Θα μπορούσατε να ρωτήσετε και γιατί αυτό είναι απαραίτητο; Τι μας υποχρεώνει να γίνουμε πιο κοινωνικοί και λιγότερο εγωκεντρικοί;
Σ' αυτό βέβαια δεν απαιτείται μια απάντηση από τους φιλοσόφους ή τους βιολόγους και τους ψυχολόγους. Μόνο μέσα από την προσπάθεια και τη συνεχή μνήμη για να είναι κάποιος αβλαβής καταλαβαίνουμε πόσο αλλάζει η ζωή.
Η ζωή όχι η ζωή μας. Γιατί η ίδια η ζωή αποκτά νόημα με ένα τελείως διαφορετικό τρόπο από αυτό που νομίζει κάποιος. Κατά έναν περίεργο τρόπο όλα "ζωντανεύουν" και αποκτούν νόημα και σκοπό. (Δεν μπορείτε να φαντασθείτε πόσο κυριολεκτώ εδώ)
Η Ιστορία γίνεται ζωντανή. Το μέλλον είναι διαμορφώσιμο. Ο πλανήτης γίνεται ζωντανός. Οι αισθήσεις αναζωογονούνται μ' έναν πιο εσωτερικό τρόπο. Οι φιλίες επαναπροσδιορίζονται και ισχυροποιούνται. Οι σκέψεις αποκτούν σπουδαιότητα μέσα από μια αίσθηση ευθύνης.
Οι έννοιες γίνονται δυναμικές. Η διάκριση δυναμώνει και ωριμάζει. Οι αξίες επαναϊεραρχικοποιούνται. Η ελευθερία παύει να είναι μια μηχανικά αντιμετωπίσιμη έννοια και γίνεται βίωμα και προσανατολιστικός παράγοντας . Τα αυτονόητα-στερεότυπα μειώνονται και όλα επανεξετάζονται υπό το πρίσμα μιας ερευνητικής και φιλομαθούς έντασης. Μα πάνω από όλα αυξάνει η αγωνία για τον κόσμο, και γι' αυτό αυξάνει η ανάγκη για σύνθεση.

Αβλάβεια

Αντιλαμβανόμενος την απίστευτη βλάβη που ο άνθρωπος έχει επιφέρει στο οικοσύστημα, πιστεύω πως μία καινούργια έννοια πρέπει να διαχυθεί στην ανθρώπινη συνείδηση: Η αβλάβεια.

Μια έννοια που πρέπει να την να την αγαπήσουμε με πάθος και να τη διεκδικήσουμε για μας και τον κόσμο.

Η αβλάβεια είναι ο αρχιτέκτονας της εμπιστοσύνης, η εστία της φιλίας.

Ας στοχασθούμε γύρω από το τι είναι αβλαβές και τι όχι. Ουσιαστικά γύρω από το τι είναι καλό και τι όχι.

Η αβλάβεια είναι θέληση για το καλύτερο και συνεπώς δεν είναι παθητική αλλά αντιθέτως μια πολύ ενεργητική στάση.

Δεν είναι αβλαβής ο αδρανής, ο συνεσταλμένος και άβουλος άνθρωπος. Ο κόσμος είναι γεμάτος από τέτοιους αδύναμους και φοβισμένους ανθρώπους.

Μπορεί η αβλάβεια να είναι αδυναμία;

Μπορεί η αβλάβεια να είναι αδράνεια;

Μπορεί η αβλάβεια να είναι φόβος;

Πώς μπορείς να είσαι αβλαβής απέναντι σε αυτούς που υφίστανται βασανιστήρια αν δεν αγωνισθείς για την κατάργησή τους;

Πώς μπορεί να είσαι αβλαβής προς το περιβάλλον αν δεν αγωνισθείς για το περιορισμό της καταστροφής που υφίσταται από την ανθρώπινη παρέμβαση;

Όταν μαινόταν ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος οι ουδέτερες χώρες ήταν αβλαβείς; Ας αναλογιστούμε μόνο την ανατριχιαστική πιθανότητα να είχαν νικήσει οι δυνάμεις του Άξονα.

Ασφαλώς οι λαοί τους δε σκότωσαν κανένα. Ασφαλώς δεν επιτέθηκαν σε κάποιον. Κι όμως έχουν τη ντροπή της Ιστορίας.

Το βόλεμα δεν είναι αβλάβεια!

Η αβλάβεια ξεκινά από το ενδιαφέρον για τους άλλους και δεν υπάρχει παθητικό ενδιαφέρον. Το ενδιαφέρον ή είναι ενεργητικό ή δεν υπάρχει.

Αβλάβεια σ’ ένα φυτό είναι η φροντίδα του, ο μόχθος μας για την επιβίωση και ανάπτυξή του. Είναι η προσοχή μας και η αγωνία μας που εντείνει την παρατηρητικότητα ώστε να προλάβουμε ασθένειες και ανάγκες του. Αβλάβεια είναι η χαρά μας που το βλέπουμε υγιές ν’ ανθίζει.

Αβλάβεια του γονέα προς το παιδί του δεν είναι η παθητικότητα. Είναι η ενεργητική συμπαράσταση και φροντίδα.

Χωρίς μόχθο η αβλάβεια δεν υπάρχει. Χρειάζεται μόχθο, καθώς ο μόχθος είναι που προσδιορίζει το βαθμό του ενδιαφέροντός μας για κάποιον ή κάτι.

Ουσιαστικά δεν υπάρχει κάτι απέναντι στο οποίο να μην πρέπει να εκφράζουμε αβλάβεια. Από τις έννοιες, μέχρι τον εαυτό μας. Από τις πέτρες μέχρι το Θεό. Από τον εγκληματία μέχρι τον άγιο. Από τον αέρα μέχρι τις σκέψεις και τις επιθυμίες. Από την πολιτική μέχρι την τέχνη και τις τελετουργίες. Από την κατανάλωση μέχρι την επιστημονική ανακάλυψη. Από τις ανθρώπινες σχέσεις μέχρι τις μαθηματικές θεωρίες.

Η αβλάβεια όμως δεν ξεπηδάει μέσα μας από το πουθενά. Απαιτεί μόχθο και αγωνιστικότητα όπως είπαμε για να είναι κάποιος αβλαβής. Απαιτεί να συνειδητοποιηθεί κατ’ αρχήν η ανάγκη της. Απαιτεί τη συμμετοχή της καρδιάς, όπου γεννιέται η αίσθηση της ανάγκης.

Ο μόχθος για αβλάβεια οδηγεί σε επινοητικότητα η οποία αυξάνει γεωμετρικά τη δυνατότητα επίτευξης.

Οδηγεί σε λεπτή συμπεριφορά και στάση προς τη ζωή.

Ο τρόπος που αγγίζουμε τα αντικείμενα, που μιλάμε, που γράφουμε, που κινούμαστε, που κοιτάζουμε, που αναπνέουμε κλπ μπορεί να γίνει ένα πεδίο άσκησης της αβλάβειας. Απλά χρειάζεται λεπτότητα και εσωτερική ευγένεια σαν αυτή του Ουώλτ Ουίτμαν, του μεγάλου αυτού Αμερικανού ποιητή του 19^ου αιώνα.

Κοιτάζοντας πίσω στη ζωή μου και στην Ιστορία όλη την ομορφιά και το νόημα του κόσμου τη βρίσκω στις μεγαλόψυχες ανθρώπινες πράξεις, τις πράξεις αυτές που συγκινούν και φέρνουν μια βαθιά αίσθηση «κάθαρσης» (όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης) και φιλίας.

Είναι αυτές οι πράξεις που συγκινούν σε βάθος και δίνουν νόημα στη ζωή μας κι όχι μια καλή εμπορική συμφωνία. Είναι αυτές οι πράξεις οι συνεκτικοί ιστοί της συμβίωσής μας με τους άλλους.

Σ’ όλες αυτές τις πράξεις βρίσκεται βρίσκεται η πεμπτουσία της συνύπαρξης: η Αβλάβεια.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΖΩΩΝ
1) α. Η ανθρωποκεντρική αντίληψη δεν μπορεί να αποτελεί μέτρο της αλήθειας και συνεπώς δεν δικαιώνει δράσεις και επιλογές μας που εξορμούνται από αυτή την αντίληψη αποκλείοντας μια ευρύτερη και πιο οικολογική αντίληψη . Αυτό συνάγεται από το ότι ο άνθρωπος είναι τμήμα της φύσης και όχι το αντίθετο.

β. Κάθε θέση απέναντι στην αλήθεια αποτελεί ηθική στάση και γι’ αυτό η οικολογική (φιλοπεριβαλλοντολογική, φιλοζωική και η προστατευτική προς τα φυτά και τα δάση) στάση είναι στην ουσία της ηθική στάση.

2) Το κριτήριο για το δικαίωμα στην ύπαρξη, στην ποιότητα ζωής και στο δίκαιο εν γένει δεν πηγάζει από το πόσο κάτι είναι φορέας λογικής νοημοσύνης. Σε περίπτωση που ίσχυε κάτι παρόμοιο, τότε τα παιδιά δεν θα έπρεπε να έχουν δικαιώματα όπως και οι ψυχικά ασθενείς αλλά και πολλοί από τους συνανθρώπους μας. Ακόμη και ο ίδιος ο πολιτισμός μας με τις τόσο παράλογες αντιφάσεις του πχ: πυρηνικοί εξοπλισμοί, πείνα και βαθυπλουτισμός ταυτόχρονα, αγριότητα και φανατισμός κλπ.
Συμφωνούμε λοιπόν με τον Τζ. Μπένθαμ και υιοθετούσε τη ρήση του: «Σημασία δεν έχει αν τα ζώα έχουν λογική αλλά εάν υποφέρουν».

3) Δίκαιο δεν είναι να εξοντώνεις προληπτικά αυτόν που ενδεχομένως να αποτελέσει θελημένα ή αθέλητα κίνδυνο για σένα. Κάτι τέτοιο θα οδηγούσε στην απόλυτη εξόντωση μέχρι που θα απέμενε ένας μόνος του σ’ ένα απόλυτα αποστειρωμένο περιβάλλον (αλήθεια υπάρχει τέτοιο;). Όπως δεν εξοντώνουμε κάποιον συνάνθρωπο επειδή είναι φορέας μιας επικίνδυνης λοιμώδους ασθένειας, έτσι δεν μπορούμε να εξοντώνουμε και μάλιστα προληπτικά εκατομμύρια ζώων, κάθε φορά που παρουσιάζεται μια επιδημία που μπορεί να μεταφερθεί στον άνθρωπο.

4) Η βιωσιμότητα και η αειφορία δεν αποτελούν δόγματα, είναι ο μοναδικός δρόμος και ελπίδα για το μέλλον. Είναι το κουτί της Πανδώρας. Ζούμε σ’ έναν περιορισμένο πλανήτη.
Ας αναλογιστούμε μόνο τι επιφυλάσσουμε για το μέλλον το δικό μας και των
παιδιών μας αν συνεχίσουμε να κατασπαταλούμε με τους ίδιους ρυθμούς τους φυσικούς πόρους και να εξοντώνουμε τα ζωικά και φυτικά είδη. Γι’ αυτό και δεν
είναι μια απλή οικονομική επιλογή αλλά μονόδρομος για οποιαδήποτε οικονομική θεωρία.

5) Τα ζώα δεν είναι κάτι απρόσωπο αλλά ένα πολύ συγκεκριμένο στοιχείο του
περιβάλλοντός μας. Δεν μπορούν ν’ αποτελούν συνεπώς διακοσμητικό ρόλο σε μια συζήτηση για το περιβάλλον.

6) Η αντίληψη που έχει σχηματίσει ο καθένας για τα ζώα δεν σημαίνει πως είναι και ορθή. Τα ζώα παρουσιάζουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά ή και αντιστρόφως, ο άνθρωπος παρουσιάζει ζωώδη χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα τα ζώα αγαπούν, υιοθετούν, ζηλεύουν, στενοχωριούνται, θυμώνουν, φοβούνται, αγριεύουν, έχουν τάση για επαφή, παίζουν κλπ. Εν ολίγοις πράγματα που δεν κάνουν οι μηχανές. Τα ζώα λοιπόν δεν είναι μηχανές ομοιάζουν περισσότερο με μικρά παιδιά ηλικίας ενός ως τριών ετών.

7) Όπως δεν καταλογίζουμε ευθύνη σ’ ένα πολύ μικρό παιδί και δεν το τιμωρούμε με σκληρότητα εξαιτίας της έλλειψης αυτοσυνειδησίας του έτσι και το ζώο λόγω της έλλειψης αυτοσυνειδησίας δεν μπορούμε παρά να το προστατεύουμε και να το εκπαιδεύουμε ώστε να
είναι αβλαβές για τους γύρω του. Την ευθύνη λοιπόν την έχει ο άνθρωπος που το δεσπόζει κι όχι το ζώο.

8) Στη φύση τα ζώα στην προσπάθειά τους να επιβιώσουν επιτίθενται πολλές φορές σε άλλα ζώα και αυτά τα ονομάζουμε σαρκοβόρα. Εξαιρετικά σπάνια σαρκοβόρο που μεγάλωσε με ζώο από το είδος που κυνηγάει επιτέθηκε στο τελευταίο. Αυτό δείχνει πως ακόμη και τα σαρκοβόρα ζώα δεν είναι από τη φύση τους άγρια και επικίνδυνα αλλά γίνονται έτσι από την ανάγκη για επιβίωση.

9) Σύμφωνα με τον Μπροντέλ οι πολιτισμοί είναι συλλογικές νοοτροπίες. Η στάση μας, η νοοτροπία μας, συλλογικά ως κοινωνία, απέναντι στα ζώα αποτελεί εκ των πραγμάτων στοιχείο πολιτισμού.
Η φάτνη ως πρώτο περιστατικό που περιγράφεται στο ευαγγέλιο που ίσως προσδιορίζει μια παραίνεση για τη στάση μας απέναντι στα ζώα, η βουδιστική αβλάβεια, η παραίνεση του Μωάμεθ να μην παραφορτώνουν οι μουσουλμάνοι τις καμήλες τους, προσδιορίζουν και θρησκευτικά μια στάση ευσπλαχνική απέναντι στα ζώα.
Χιλιετίες ο πολιτισμός μας στηρίχθηκε στα ζώα. Τα εκμεταλλευτήκαμε και σπάνια τα αγαπήσαμε. Ο πολιτισμός μας τους χρωστάει πολλά.

10) Η ιεράρχηση των αξιών μας γίνεται με κριτήρια ετσιθελισμού και συμφέροντος συνήθως, παρά με βάση το δίκαιο και το στοχασμό πάνω σ’ αυτές. Έτσι ας ιεραρχικοποιήσουμε ξανά τις αξίες μας όχι με βάση τις προκαταλήψεις μας αλλά με ανοιχτό το μυαλό και την καρδιά μας. Ας εξετάσουμε αν τα ζώα μπορούν να έχουν θέση μέσα σ’ αυτά.

Η καρδιά
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να δούμε τη ζωή, όπως με πολλούς τρόπους βλέπουμε ένα φυτό. Άλλος το βλέπει αδιάφορα, σχεδόν σαν να μην υπάρχει. Άλλος το βλέπει ως ιδιοκτησία του που θα του αποφέρει κέρδη από τον καρπό του. Άλλος με επιστημονικό ενδιαφέρον για τα μέρη που το συνθέτουν, τις λειτουργίες του κλπ. Άλλος αισθητικά είτε δηλαδή καλλωπιστικά (αν ταιριάζει κι ομορφαίνει το χώρο) είτε ως αυτούσια όμορφο ως σχήμα, χρώμα, φωτεινοί ή σκούροι τόνοι, αρμονία. Άλλος μπορεί να το δει εκστατικά. Να αντιληφθεί ότι είναι δηλαδή μια μοναδική ύπαρξη, μια ιδιαίτερη οντότητα με δική της ζωή, που ως θαύμα, φυτρώνει, αναπτύσσεται, ανθίζει, παράγει άρωμα, καρπούς, αναπνέει, τρέφεται, εξελίσσεται (τουλάχιστον ως είδος) και αυτό να του δημιουργεί ένα εκστατικό βίωμα.
Αλλά και το ακριβώς αντίθετο. Να το βλέπει ως κάτι αντιπαθητικό που θα θελε να το καταστρέψει είτε γιατί το θεωρεί υπεύθυνο για την αλλεργία του, είτε γιατί του κόβει τη θέα, είτε γιατί του γεμίζει με φύλλα την αυλή του , είτε γιατί κάθονται πουλιά επάνω του και τον ενοχλούν με τα τιτιβίσματά τους και τις κουτσουλιές τους κλπ.
Τι είναι λοιπόν αυτό που αλλάζει τη θέασή μας ώστε να έχει τόση και τέτοια ποικιλία υποκειμενικότητας;
- Η καρδιά μας.

Οικολογική ηθική
Τα πειραματόζωα είναι μια ιδιαίτερη επιλογή της ανθρωπότητας. Μία πέρα για πέρα ανήθικη επιλογή. Αυτοχαρακτηριζόμαστε ανώτερο είδος και γι’ αυτό μπορούμε να χρησιμοποιούμε τα υπόλοιπα όντα όπως θέλουμε. Να τους κάνουμε πειράματα, να τους ρίχνουμε χημικά στα μάτια, να τους κάνουμε ηλεκτροσόκ, να τους δημιουργούμε καρκίνους, να τα ακρωτηριάζουμε…
Όλη αυτή η απίστευτη βαρβαρότητα στο όνομα της ανωτερότητάς μας ως είδος σκοτώνει δεκάδες εκατομμύρια δυστυχισμένα ζώα και συνήθως όχι με ανώδυνο θάνατο. Η δικαιολογία πως εκατομμύρια ανθρώπων θα θεραπευθούν από ασθένειες βρίσκει την απάντησή της σ’ αυτό που δήλωσε ο Αϊνστάιν όταν ρωτήθηκε για τη χρήση των πειραματόζωων: «Κανένας σκοπός όσο υψηλός και αν είναι δε μπορεί να χρησιμοποιεί τόσο βρώμικα μέσα».
Η ανθρωποκεντρική αντίληψη για τα πειραματόζωα αποτελεί κόλαφο για το Δίκαιο ως τέτοιο, αφού θεμέλιος λίθος του γίνεται όχι το δικαίωμα του αδύναμου αθώου αλλά η απόλυτη εκμετάλλευσή του από τον ισχυρό. Και μάλιστα με επιθετική υπεράσπιση αυτής της γραμμής, αφαιρώντας αφοριστικά την ύπαρξη δικαιωμάτων των ζώων έναντι του ανθρώπου, καθώς «αφορά την υγεία του τελευταίου».
(Βέβαια ότι τα πειραματόζωα δεν μπορούν να οδηγήσουν σε ασφαλές συμπέρασμα για την αποτελεσματικότητα ενός φαρμάκου δεν είμαι εγώ που θα το πω. Το λένε ήδη τόσοι επιστήμονες γιατροί και με αποδείξεις που ποτέ ως σήμερα δεν μπόρεσαν ή δε θέλησαν να αμφισβητήσουν όσοι είναι υπέρ των πειραμάτων αυτών.)
Δε μπορείς να στηρίξεις το Δίκαιο σε πήλινα πόδια. Πήλινα πόδια είναι το αυτονόητο και οι αφορισμοί. Χρειάζεται να αποδείξεις κατ’ αρχήν την ανωτερότητα του ανθρώπου έναντι του ζώου και κατά δεύτερον, αν αυτή του επιτρέπει να τα χρησιμοποιεί μ’ αυτό τον οικτρό τρόπο.
Τα ζώα λοιπόν δεν έχουν δικαιώματα; Μπορούμε να τα κάνουμε ότι θέλουμε με βάση αφορισμούς μας και αυτονόητα; Θα μπορούσαμε αυτό να το ισχυρισθούμε με απόλυτη σιγουριά;
Μήπως τελικά ως είδος έχουμε καταλήξει σ’ ένα βρικόλακα του πλανήτη; Μήπως είμαστε κάτι σαν τα τσιμπούρια; Ένα είδος δηλαδή που αφαιμάζει τη Γη.
Μήπως είμαστε τελείως ανίκανοι να θαυμάσουμε, να αγαπήσουμε;
Τι ανθρώπινο πολιτισμό θέλουμε;
Κι ο ναζισμός είχε και έχει τα δικά του πολιτισμικά στοιχεία. Κι αυτός είναι ένας πολιτισμός. Έναν τέτοιο επιζητούμε;
Δεν πρέπει να υποτιμούμε αυτόν που χρησιμοποιεί έναν αφοριστικό λόγο και ειρωνεύεται ή χαρακτηρίζει ως γραφικό όποιον εκφράζει μια μη δημοφιλή θέση, η οποία δεν του αρέσει. Είναι ένας επικίνδυνος άνθρωπος. Ρηχός, ισχυρογνώμων και αλαζόνας καθώς είναι, λειτουργεί αποκλειστικά και επιθετικά αποφεύγοντας το διάλογο και τον ορθό λόγο στα επιχειρήματα, αλλά πιο πολύ αποφεύγει το στοχασμό.